Outra visión das estratexias e metodoloxías no patrimonio

Por Eduardo Martínez

Que relevancia ten o patrimonio, canto impacta en cada un de nós (sexamos axentes da cultura ou persoas particulares), que pode aportar este enfoque no contexto da cultura, a quen e en que pode beneficiar este factor cultural?. Que destacar da sesión de Manuel Gago?

Unha das percepcións que máis resoa como ouvinte (da sesión holísticamente estructurada) de Manuel Gago, ésta na perspectiva do enfoque mesmo do título. Dende o intre que establecemos “estratexias e metodoloxías” xa podemos partir dunha intencionalidade. Cal é?, Seguramente sexa máis de unha, e ben seguro a resposta ou respostas den conta das interrogantes plantexadas no primeiro párrafo desta percepción persoal, ao tempo que poida ser alentadora do ben común.

Antes de proseguir, dicir que como ouvinte, a motivación deste curso, e de escoller esta sesión de Manuel Gago deriva do interese persoal no ben común. A intencionalidade é o que sobresae o que brilla e o que compre destacar como traballo persoal.

Seguindo a percepción persoal, cabe desenvolver, ou tentalo, a que ben poñer a énfase na intencionalidade das estratexias e metodoloxías que anticipou o título da sesión exposta. A sesión pódese ler a diferentes niveis, e todos eles resoan na percepción ou inquedanzas satisfeitas do observador que tenta aportar aquí unha visión externa.

  • A quen van dirixidas as “estratexias e metodoloxías”?
  • Que poden aportar as “estratexias e metodoloxías”?
  • Compre facer unha análise previa da porta ou persoas receptoras das propostas “patrimoniais”?

Baixo este “enfoque” cabe desenvolver a análise que nos ocupa.

A sesión de Manuel Gago estivo precedida pola visita ao Museo das Peregrinacións. Alí tivemos ocasión de coñecer os criterios de selección das obras que expoñen. Tamén puidemos facernos unha idea de procedementos, intereses, xestión en definitiva dun ente cultural. Co descoñecemento de se foi casual ou non, o caso é que a sesión de Manuel colle unha perspectiva dimensionada. Por unha banda vimos unha práctica sobre a xestión dun museo, e de seguido puidemos ver unha clase-análise teórica que pode ser moi interesante contrastar coa “experiencia práctica” do museo. Tentando cumprir co compromiso sinceiro de desenvolver o presente traballo, aquí radica o que pode ser de interese xeral.

Hai concordancia entre a práctica e as estratexias e metodoloxías na xestión cultural?

Por último e tentando cumprir a encomenda citar un par de enlaces (á falta de imaxes) ao fío que poidan aportar contexto. A intención é sair da ollada interna e plantexarse dende actitudes abertas a contrastes:

Caso 1 Fuente: El País; “Museos en transformación: innovación, inclusión y futuro”. Aquí plantéxase o factor temporal que se contrapón coa sesión analizada.

Caso 2 Fuente: El Mundo; “El museo del futuro está a 23 minutos de Madrid, sin control de seguridad, escucha al público… y con prestigio mundial: “Si vas a Londres, ¿te da pereza venir hasta aquí?”. Neste caso sobresae a reflexión a carón de novos paradigmas de espazos públicos.

Como remate desexar poder ser de utilidade e aportar, ainda que sexa dúbidas, ao interese xeral. Para un observador da encomenda aquí desenvolta, compre abranguer as reflexións máis que as afirmacións ou a adxetivación, do que pode dar a sesión de seu. Desculpas tamén no caso de que se esperase un exercicio de valoración ortodoxa.

Estratexias e metodoloxías na cultura: patrimonio, con Manuel Gago e Clara Reigosa

Por Ana Fariña

Na sesión deste xoves abordamos o Patrimonio desde diferentes perspectivas. Da man de Clara Reigosa coñecemos o Museo das Peregrinacións e de Santiago; máis ca unha visita foi o escenario onde se trataron temas sobre museística, a lexislación asociada e as prácticas ideais e as prácticas reais. Na segunda parte Manuel Gago contounos historias.

O Museo das Peregrinacións atópase no que foi a sede do Banco de España na Praza das Praterías en Santiago, a onde se mudou en 2015 desde a Casa Gótica sita en San Miguel. Este edificio remodelouse entre 2009 e 2012 para acoller o museo e adaptar a súa arquitectura ás necesidades das exposicións e instalacións.

É curioso que cando visitamos un museo poucas veces reparamos na idoneidade da construcción para albergar e difundir o patrimonio alí custodiado. A pertinencia da información, a distribución dos obxectos ou o deseño dunha exposición son máis susceptibles de ser valorados, pero a intención dunha arquitectura como elemento facilitador do discurso dun museo é algo sobre o que poucas veces reflexionamos.

Os museos son espazos onde acudimos a ver exposicións ou coleccións, instalacións ou performances, e como legos en museística, non consideramos todo o traballo de planificación, deseño, loxística e administración que hai detrás de bambalinas.

Clara diseccionou o Museo das Peregrinacións, e en certa maneiara todos os museos. Explicounos o que é un Plan Museolóxico e súa relevancia, explicounos o que ten que ter un museo para ser museo, e falounos da Lei de Museos e Centros Museísticos de Galicia e o recentemente publicado informe Análise da situación dos museos e outros centros museísticos en Galicia do Consello da Cultura Galega.

A presentación de Clara deu pé a preguntarnos cuestións controvertibles, como pode ser se os xestores políticos teñen que ter un coñecemento profundo sobre museística para facer unha xestión óptima das institucións, ou o museo como espazo de promoción de artistas.

Pero un dos feitos que para min foi interesante, entre outras cousas porque se pode aplicar noutros contextos, é a falta de especialización que Clara sinalou sucede nos museos autonómicos e estatais, en comparación a outras tradicións, como poden ser as anglosaxonas. Mentres que desta banda se agarda que todos saiban facer de todo, da outra os roles están máis definidos e son máis estancos. E apuntou outra cousa: a pouca frecuencia coa se convocan oposicións para museos, e as poucas prazas ofertadas, o que se traduce nun cadro de persoal pouco renovado.  E isto, desde o meu punto de vista abre debates interesantes, como pode ser o equilibrio entre renovación ou experiencia, ou a versatilidade e especialización dos equipos.

A visita rematou no espazo dedicado ao que debera ser a cafetería do museo, pechado ao público na actualidade, pero que ofrece a través das cristaleiras unha das mellores vistas que se pode ter da cara sur da Catedral: o museo integrando a Catedral dentro da súa narrativa. E coa foto de grupo de rigor.

O patrimonio a través da divulgación

De volta na aula, Manuel Gago falounos  doutras narrativas, das que nos contan un obxecto patrimonial. Di el que comunicar patrimonio é contar historias. É preciso establecer vínculos co receptor, explicar códigos que axuden a descifrar as mensaxes que un obxecto esconde.

E mentres el explicaba esta idea, eu non puiden evitar pensar nunha cita de Toni Morrison  (La fuente de la autoestima. Ensayos, discursos y meditaciones (p.423). Lumen, 2020) que inspirou a outros: “La tinta invisible es lo que reside debajo de las líneas, entre ellas, fuera de ellas, lo que se esconde hasta que el lector indicado lo descubre. Al referirme a un lector «indicado» quiero decir que, como es evidente, determinados libros no son para todo el mundo. Es posible admirar a Proust pero no implicarse ni emocional ni intelectualmente en su lectura. Incluso alguien que esté fascinado con el libro podría no ser el mejor lector o el más indicado. El lector «hecho» para el libro es el que está en armonía con la tinta invisible.”

Explicaba Gago que un obxecto patrimonial componse de varias capas (espacial, material, interpretativa e simbólica), que se escribirían do seguinte xeito:

  • Espacial – contorno, topografía, paisaxe, acceso, escenificación.
  • Materiais – arquitectura, dimensión, elementos construídos, complexidade.
  • Interpretativos – que se ve, que se sabem que se interpreta.
  • Simbólica – que memoria, que sentido ten para as persoas e comunidade, que rol interpreta na cabeza da xente, como dialoga coa xente.

Estas capas poden adquirir unhas ou outras maior trascendencia no significado dese obxecto. Tendo isto en mente, revisamos diferentes elementos do patrimonio analizando cal das capas tiña máis relevancia en cada caso para comprendermos como se conforma cada obxecto: o castro de Baroña (factores espacial e simbólico), a Victoria de Samotracia (espacial e simbólico), Pedra do Destino (espacial e simbólico), Casco de Leiro (material), etc.

 

A capa simbólica é especial porque fala coa comunidade cara a acara e esta comunidade está cambiando constantemente creando unha nova identidade, polo que este simbolismo é igualmente dinámico. Como exemplo, a figura das Dúas Marías, Coralia e Maruxa. De simbolizar o excéntrico e a loucura, pasaron a ser símbolo da represión franquista para máis recientemente selo da Compostela Diversa.

E do mesmo  xeito que a sociedade dá un valor simbólico ao patrimonio, o patrimonio cultural é unha ferramenta que axuda a construir a cohesión social en comunidades que se están transformando. A sociedade muda. A simboloxía muda. Aparece a posibilidade de crear un novo foco e escribir unha nova narrativa.

 

Hai multitude de obxectos patrimoniais que funcionan porque están intrínsecamente ligados ao colectivos, moitos outros non o fan porque nos son alleos. E esta condición abre as portas a traballar sobre estes obxectos que non son tan significativos para o grupo coa intención de crear novos públicos. Isto faise empregando ferramentas diversas: cando se busca construir un obxecto cultural desde cero, involucrar a comunidade na súa elaboración ou relacionalo con simbolos xa existentes dentro desta aseguran que ese novo obxecto adquira un significado para o grupo.

A comunicación do patrimonio xoga un papel predominante nesta elaboración do imaxinario. E é evidente que para Gago esta é a ferramenta principal da posta un valor dun obxecto cultural. Explicou que cando se desenvolve un proxecto hai que ter en conta todas as capas e ir facendo unha unha interpretción e difusión de cada fase dese proxecto. Falou tamén de como a difusión dun proceso de investigación constrúe unha propia audiencia, e o emprego de de técnicas de narrativa de ficción como ferramenta de comunicación.

Vendo o traballo de Manuel Gago temos moitos exemplos de como el emprega esta estratexia. Poderíamos dicir que é o que o caracteriza, a mestría de contar o patrimonio creando na audiencia a expectación como se dunha película se tratase. Atrévome a dicir que é a versión do s. XXI dos xoglares que ensalzaron as fazañas de Rolando ou do Rei Arturo. E o grande contacontos das historias do patrimonio.

 

Recomendacións da autora para ampliar información:

Estratexias e metodoloxías na cultura. Música e escénicas, con Marcos Vázquez e Carmen Castro

Por Saleta Díaz

Coa visita de Marcos Vázquez, recibimos a un profesional da producción de eventos musicáis. Unha persona vencellada ó sector como responsable de proyectos en Esmerarte Industrias Creativas, onde levan a cabo festivais moi coñecidos como O son do Camino ou o Portamérica, pero que ó mesmo tempo está implicado na xestión da sala de concertos La Fábrica de Chocolate de Vigo, cunha traxectoria de máis de 20 anos xa. Sobre esta segunda labor, como administrador da Fábrica, é sobre o que desenvolveu o seu discurso.

Dinámica de produción

Como administrador da Fábrica de Chocolate, Marcos resalta que non ten un salario senón que é parte do equipo, xestionando o espazo e colaborando no emprego doutras 9 persoas fixas, necesarias para o traballo habitual do espazo, que funciona como creador de autoemprego. Explica que unha sala de concertos como a Fábrica é un proxecto cultural e como tal, é una “declaración de principios“ onde hai unha forma clara de proxectar a súa imaxe a través da súa programación.

Esta identidade significa que saben a quen se dirixe a súa oferta, non seguen camiños e modas puntuais senon que é unha idea moi persoal, da que partiron xa vai anos dende un concepto que chama Mánchester. Unha personalidade que levan desenvolvendo moitos anos e á que chegan grazas á experiencia que adquiriron  e que define esta oferta cultural con 120 concertos cada ano.

 Dentro desta dinámica e modo de traballo, distingue varios tipos de contratación coas bandas para a xestión do espazo:

  • A caché. Contratan á banda e a sala asume o risco da taquilla.
  • A caché variable. Pactan un mínimo coa banda para que poidan asumir os gastos mínimos e a partir de ahí, fíxase unha porcentaxe a repartir entre sala e o grupo.
  • Aluguer de sala. Aquí os riscos non recaen na sala, senón na promotora que alquila.
  • Concertos con soporte Institucional. A institución paga a banda e a sala. A Fábrica non participa nesta fórmula.
  • Concertos nos que o grupo é o promotor. Fírmase un contrato por cesión do espazo e se estipula unha compensación polo persoal técnico da sala.
  • Concertos Jam Sessions. Nesta fórmula os grupos participan sen cobrar e xa non son habituais.

Producción en salas de concertos

Producir e xestionar é máis que decidir qué bandas contratar. Hai prazos e calendarios que hai que cumprir para que a programación se leve a cabo de modo profesional e sólido.  A fórmula de contratación e o grupo debe pecharse con medio ano de prazo. É despois de esto, arredor de 3 ou 4 meses antes do evento, cando se planifica a conversas para o evento.

Para o relativo ó plan de medios e cartelería debe haber comunicación fluida coa banda (intercambiar logos e aprobar diseños), cerrar reservas de hotel e planificar detalles relativos á comunicación de cara ó evento.  Xa un mes antes do concerto é o momento de pechar detalles técnicos con intercambio de riders da sala e as necesidades do grupo, para poder ter todo listo e marchando para que a semana previa se poidan enviar notas de prensa ós medios.

O día do concerto, todo debe estar controlado in situ, prestando atención ós detalles e necesidades dos invitados (público e banda) para que todo vaia correctamente.

Dentro desa identidade que comentaba Marcos ó principio, está a forma persoal de programar da sala, que intenta por exemplo, non axendar eventos os domingos porque despois do evento habería que pechar a sala e non se amortizarían os gastos de personal dese día. Detalles coma este son froito da experiencia de anos ó frente da xestión.

Programar para un festival ou para unha sala

Actualmente os festivais son eventos moi de moda ós que asiste moitísimo público durante os 2 ou 3 días nos que ten lugar, cun impacto enorme. Resultado deste impacto enorme é que gozan da simpatía e patrocinio de institucións públicas e de marcas de prestixio con elevado orzamento. Non acontece o mesmo coas salas de concertos que, a pesar de programar maior número de eventos en todo o ano e, en gran parte dos casos, recibir maior número de asistentes, non gozan do mesmo apoio orzamentario.

Está claro, e así o manifesta Marcos, que a motivación dos festivais é meramente económica mentres que programar unha sala de concertos faise cun fin absolutamente vocacional e cultural. Con todo, o primero resulta moito máis lucrativo para todos os implicados.

Inclusividade, Accesibilidade e Sostenibilidade

Estos termos son perseguidos na medida do posible na xestión de Marcos que, como presidente de Clubcultura, buscan diferenciarse doutros eventos culturais como os festivais, crear políticas de inclusividade, accesibilidade e sostenibilidade a través do traballo asociativo. Sendo realistas e adaptando as salas na maneira do posible, cada un intenta achegar a súa aposta cultural a todo o mundo. A Fábrica non pode técnicamente facer aseos adaptados, pero dá facilidades a persoas con prótesis auditivas ou, no relativo á sostenibilidade, preocúpase por una correcta xestión de residuos, ou ofertar unha marca de cervezas producida preto da sala, por exemplo.

Axudas e programas públicos

Existen distintas fórmulas de subvencións e colaboración económica con moitos requisitos  nalgúns casos ou burocracia pesada noutros (axudas do AGADIC OU INAEM). Doutro xeito hai outros programas de axuda máis sinxelos e accesibles como “Artistas en Ruta” ou “Girando Por Salas”, principalmente para promocionar artistas emerxentes. Resulta moi relevante o traballo de asociación para poder “facer traballo de lobby” como el di, e asesoran para crear e modificar normativas, tendo en conta singularidades que normalmente os encargados de redactar as normas non perciben.

A nivel asociativo, traballaron moito nos últimos anos e conforman en España unha rede de máis de 300 salas de concertos e de 3.000 a nivel europeo, e que realizan unha labor moi importante e interesante para a recopilación de datos e análise.

  • Como conclusión persoal, penso que resulta realmente importante e debemos poñer en valor figuras como a de Marcos, unha persoa involucrada en promover o tecido cultural galego programando música en directo. O feito de que ocupe o seu tempo na xestión e programación dunha sala de concertos, para un proxecto tan persoal, deixa ver que o que fai é pura paixón e vocación. Tanto é así, que busca unha maior implicación para mellorar todo o sector a través de asociacións das que forma parte. Se ben todos os ponentes que escoitamos ata o momento adícanse á xestión cultura, hai algo que diferencia a todos da labor de Marcos. A programación dunha sala de concertos privada non depende orzamentariamente de vender o seu proxecto á Administración, aínda que é digna de ser financiada. De feito, non participa en certas axudas precisamente porque en certos casos limitan e condicionan unha programación que, doutra forma, é libre.

 

Unha achega ás artes escénicas

 

Na segunda parte do día contamos coa experiencia de Carmen Castro que, como técnica de cultura do Concello de Carballo, forma parte tamén do FIOT (Festival Internacional de Outono de Teatro), como directora e coordinadora. Como encargada da xestión cultural para Carballo, Carmen se preocupa por xerar unha programación coherente e, polo tanto, seguindo o fío do FIOT, desenvolve outros proxectos relacionados tamén coas artes escénicas.

Ela considera varios conceptos determinantes e condicionantes da programación. Destaca o contexto, entender e ter en conta o territorio e as súas peculiaridades, o lugar dende o que se traballa, para poder xestionar e facer esta programación cultural dende o ámbito municipal. Segundo a técnica de cultura, aínda que sería a Administración Autonómica a encargada da parte cultural en si, é a local a que ten un impacto máis directo. A proximidade da administración local convértena na adecuada e obrigada a facer a oferta cultural para os seus veciños.

 

Programación do Concello en tres liñas de actuación:

  1. Actividades de fomento mediante a realización e promoción de actividades culturais doutros.
  2. Prestación de servizos estables máis equipamentos culturais, necesarios para o desenvolvemento das distintas actividades.
  3. Intervención directa a través da programación e promoción cultural:
          • Actividades relacionadas coa formación cultural, como a escola de teatro.
          • Ámbito de difusión, centrado na oferta ou producto no consumo cultural.

A finalidade e o público como condicionantes

 Universalizar o acceso á cultura. Carmen reivindica que hai que programar non según os gustos dos responsables, senón para chegar a todos. Que cada vez máis público se interesa polo feito cultural. Neste sentido, as artes escénicas son actividades minoritarias que están sen democratizar e é obriga da Administración loitar contra as barreiras que distancian este arte do público.

Resulta determinante os distintos tipos de público para o que se crea unha programación, neste caso centrada nas artes escénicas. Hai personas máis ou menos interesadas nas accións culturais e por iso, dende a Administración Local levan a cabo medidas para fomentar a implicación dos veciños. Conseguindo que participen por exemplo a través da escola de teatro ou como voluntarios no festival, fanos partícipes e así axudan tamén a difuminar esas barreiras sociais e idiolóxicas que se poidan percibir cos actos culturáis.

Resulta moi interesante a proposta de levar ós bares actuacións como monólogos, coa idea de captar a un público que doutra forma non se achegaría ó auditorio, precisamente por percibir un aspecto social destes espectáculos considerados máis elitistas. Este traballo de captación de público é un camino longo, segundo Carmen, pero necesario e fructífero tras anos de traballo.

Á hora de deseñar a programación municipal, por tanto, Carmen distingue varios criterios esenciais e necesarios:

  •           Coherencia co resto de actividades. Programa de artes escénicas (circo, danza…).
  •            Coordinación dos proxectos segundo as épocas do ano e horarios.
  •            Calidade da oferta, con rigor.
  •            Amplitude da oferta.
  •            Estructura e periodicidade.

Todo esto, cunha idea clara e moi coherente como programadora cultura dunha administración local, Carmen ten unha aposta firme cun obxectivo a longo prazo.

O caso concreto do FIOT

O Festival Internacional de Outono de Teatro vén levándose a cabo máis de 30 anos xa, dos que Carmen leva implicada máis de vinte. Se vbn o Concello está moi vencellado ó evento, o promotor deste é unha asociación. A problemática que plantexa Carmen coincide co que Soledad Felloza contaba hai dúas semanas sobre o tema orzamentario: resulta complexo programar e planificar se todo depende dos cartos das distintas administracións implicadas, cando non sabes realmente que cartos concederán para o evento en cuestión.

Con todo, o FIOT é un festival de teatro que ten lugar nunha vila como Carballo, cun orzamento considerable de entre 160.000€ e 175.000€ no que se presentan arredor de 40 actuacións nun único mes. Unha proposta cultural con identidade e que aposta a longo prazo.

  • Como conclusión persoal, se hai algo que me chama atención sobre a xestión da programación que fai Carmen para o Concello, é que realmente plantexa actividades culturais que non son de masas. Transmite realmente a súa preocupación por crear unha oferta diversa que non discrimine e que poida contribuir a educar na cultura das artes escénicas. Todo esto, sendo moi consciente e respetuosa coas distintas realidades dos seus veciños.

 

 

Estratexias e metodoloxías na cultura. Con Sole Felloza (letras e oralidade) e Ana Estévez (audiovisual)

Por Carolina Neira

Sempre hai faros que acender

Clase de Soledad Felloza, directora do Festival Atlántica

Eu nacín Atlántica e nunha desas cidades conectadas pola AP-9, que brilan moitísimo máis do que debería nunha determinada época do ano e que, se acontece como no meu caso, que teño código postal de centro urbano, vive, en realidade, alonxada do mar. Por iso sempre me custou recoñecerme nese adxectivo marítimo, oceánico, que sentía que pertencía máis a outras persoas.

Supoño que esa forma de pedir perdón case polo que son, como atlántica e como galega, é do que falaba Soledad Felloza na súa clase, que abriu a segunda sesión do curso. Nós, sempre mal cara dentro. Menos mal que xente de fóra, coma ela, traen ollos claros e conseguen facernos ver (e que nos creamos) que somos un pobo cheo de historias e que nos une unha forma de contar(nos) moi nosa, moi ao noso xeito, que nos une con outros pobos cheos de identidade.

Soledad falounos de como a detección desa potencia galega que é narración oral de historias que nos definen como territorio e que forman parte do noso imaxinario acabou converténdose nun festival, que está a punto de celebrar a súa edición 12+1. Aínda teño sen resolver a dúbida que Soledad deixou caer cando nos falou do arranque do proxecto: “Facemos eventos culturais porque cremos que hai esa necesidade no público ou facémolos porque son os nosos propios soños, o evento que nós desexamos?”. Imaxino que a xestión e programación cultural precisa un pouco de ambos ingredientes.

Coñecer a experiencia de Soledad á fronte dun festival que se espalla máis alá dese peche perimetral que é a autopista do Atlántico foi moi clarificador. Nada nesta profesión é sinxelo nin froito da casualidade ou o talento. Eses factores poden acompañarnos -no mellor dos escenarios-, pero polo demais, tras o éxito dun evento como o Festival Atlántica hai moitas horas de traballo, unha gran capacidade de convencemento cara aos patrocinadores e un respecto enorme polo sector e os artistas.

Imos, pois, por partes.

Programar para o público, pero tamén para os profesionais

Coa crise do 2008, un dos sectores que máis sufriu foi o da cultura. Soledad rememorou como moitas compañías de teatro quedaron afundidas, polo que tocou reinventarse.

Nese contexto, o Festival Atlántica nacía non só como un evento co que achegar a narración oral ás persoas, senón como “unha forma de xerar espazos de traballo respectuosos con nós mesmos. É outra forma de entender a cultura e a xestión cultural, pensando non só no público, senón tamén no artista”.

Tamén serveu como unha canle para revalorizar o oficio do narrador oral, fuxindo da clásica concepción social que se ten da figura do contacontos e reivindicando a importancia de deixar de ser “esa chica” para a nai que leva a súa nena na Biblioteca municipal. Visibilizar o talento tras o nome do artista e que ese nome sexa valorado polo público.

Xustiza orzamentaria: onde pedir cartos e canto vale o noso traballo

Para que un evento ou proxecto cultural sexa viable, non hai escapatoria: precisa dun orzamento adaptado ás súas necesidades. Pódense facer cabriolas nas primeiras edicións, conseguindo estirar orzamentos minúsculos ata os costados dunha economía de guerra, pero é preciso buscar financiación acorde á calidade do que se ofrece.

Unha das cuestións relevantes que tratou Soledad con respecto a este eido, especialmente cando se fala do patrocinio por parte de administracións públicas a través de subvencións, foi a importancia de saber concorrer a elas. A administración e os fondos dispoñibles teñen as súas propias linguaxes. Comprendelas e saber colocar a mensaxe indicada é vital.

Nese sentido, a directora de Atlántica apostou por rodearse dun equipo forte, tratando de fuxir do pluriempleo e facendo cada un o seu. Se podemos ter con nós no equipo a alguén que fale a mesma linguaxe que o BOE, o DOG ou o boletín que corresponda onde estean as bases das subvencións que nos interesan, mellor que mellor.

Tamén foi relevante o concepto de xustiza orzamentaria, que se reduce a non ter vergoña de cobrar o que nos merecemos polo noso traballo. E se temos dúbidas, como ben dixo Soledad, consultémoslle os nosos orzamentos á mellor asesora fiscal e de cachés: a nosa nai!

Contar sobre o territorio, unir disciplinas e crear rede

Soledad tamén nos fala da vulnerabilidade dos proxectos. Pasados doce anos, que mais se pode facer? Cando chegaron os dez, como seguir ofrecendo algo interesante? Incluso apenas pasaran dous ou tres anos, cal é o camiño a seguir?

Quizais unha das mellores apostas que tivo Atlántica foi rachar co convencional e non usar edificacións culturais como único recurso para contar historias. Unirse ao patrimonio e contar e crear a través del fidelizou a aqueles que tiveron a sorte de contar cunha actuación na súa vila. É importante esa honestidade e achegamento á terra que nos acolle, porque une e crea rede.

Unha rede que Soledad tamén reivindicou para o sector, onde nada estea desligado e onde todo sume, desde o profesional ao persoal, desde os artistas ata o público. Unha forma distinta, en definitiva, de entender a xestión.

Todo o que non é cine

Clase de Ana Estévez, responsable DEAC e directora do MICE

O concepto de rede profesional sérveme para entroncar coa segunda sesión de formación que tivemos, a cargo de Ana Estévez, responsable DEAC e directora do MICE (Mostra Internacional de Cine Etnográfico de Santiago), que nos achegou a súa perspectiva sobre como a paixón polo cinema pode acabar converténdose nunha cita ineludible nunha cidade como Santiago, onde competir pola atención do público non sempre é sinxelo.

O festival céntrase no cinema etnográfico, demostrando que os nichos culturais tamén precisan de ventás de oportunidade, con eventos específicos que permitan afondar máis neles, sobre todo porque normalmente non ocupan espazos privilexiados noutro tipo de eventos e iniciativas.

Apoiarse nos demais como ferramenta

Dicía que a rede serve para entroncar porque Ana defendeu, desde o primeiro momento, o traballo en colectividade. Primeiro, porque case nos provoca un infarto de miocardio cando nos propuxo bosquexar o festival de cinema que nos gustaría programar. Por grupos e con apenas dez minutos de tempo, saíron ideas que ben valerían un par de cañas e reunións de traballo para sacalas adiante: todas distintas e todas válidas para aplicar todo o que estamos aprendendo e aprenderemos.

Segundo, porque a medida que Ana nos desvelaba os pasos a dar se quixéramos lanzar esas ideas, apareceu un paso co que me quedei especialmente: “Falade con outra xente do sector ou que saiba do tema que queredes plantexar. Temos que traballar con máis colaboración e deixar de ser illas”. Supoño que non é dos consellos máis técnicos, pero si dos máis valiosos.

A financiación en todas as súas formas

Ana esbozounos unha panorámica das distintas liñas de financiación que existen, pasando de novo pola Administración pero tamén tendo en conta fórmulas e tendencias do patrocinio privado. E, por suposto, da xestión de venda de entradas.

No caso dos festivais de cinema máis pequenos, que se asentan en vilas ou territorios non tan grandes como a capital, a aposta do privado, por exemplo, pode ser máis sinxela, tratando de petar nas portas daquelas empresas ou firmas que teñan arraigo na zona e que vexan unha proxección da súa imaxe moi ben segmentada.

A maiores, falouse da posibilidade de utilizar o crowdfunding como método de financiación, explicándonos Ana que desde a súa perspectiva non é a mellor das opcións para un evento cultural.

Tamén falouse da posibilidade de cobrar pola participación dos filmes, aínda que fora un prezo case simbólico de dous euros, pero a propia identidade do festival veríase afectada, xa que a participación de creadores de todos os países fai case imposible estipular un prezo xusto que non deixe fóra a determinados perfís.

Regulamento claro e perspectivas éticas

A última parte da sesión -que se quedou curta para todo o que aínda había de interesante por falar- centrouse na importancia de ter un regulamento ben definido, no que poder contemplar todos os requerimentos legais relativos aos dereitos de distribución e outras cuestións que, no caso de non ter recollidos de xeito correcto no inicio, poden darnos moitos desgustos despois.

De xeito transversal, Ana apostou por dúas liñas éticas que deben caracterizar a todos os festivais (e eventos culturais no seu conxunto): a sustentabilidade e a perspectiva de xénero. Falounos do fundamental que é contar con protocolos de acoso e con plans de sustentabilidade, que nos permitan non só ter valores, senón militalos.

Finalmente, descubriunos (polo menos para os que non sabíamos delas) as plataformas de inscrición máis usadas para a recepción de filmes, que mudaron o xeito de concorrer a festivais de cinema desde a súa aparición e que permiten unha maior democratización nos procesos de participación.

Planificación Estratégica, Gestión Situada y Modelos de Gobernanza en la Cultura. Con José Luis Pérez Pont

Por Hugo Pereira

La gestión cultural contemporánea requiere enfoques innovadores y adaptados a las necesidades  y desafíos específicos de cada contexto. José Luis Pérez Pont, figura destacada en la gestión  cultural en España, propone estrategias que integran la planificación estratégica, la gestión  situada y los modelos de gobernanza participativos. Su experiencia al frente del Centre del Carme  Cultura Contemporània (CCCC) ha demostrado la eficacia de estas metodologías, transformando  espacios culturales en motores de cambio social y de participación ciudadana. 

Planificación Estratégica en la Cultura  

La planificación estratégica implica diseñar acciones a largo plazo que respondan a los objetivos  culturales, sociales y económicos de una comunidad. En el ámbito cultural, esto requiere una  visión amplia y un enfoque práctico que permita conectar las ideas con la realidad. Pérez Pont  destaca varios aspectos fundamentales de este proceso:

1. Desarrollar una idea en la práctica  

Las ideas son el punto de partida, pero deben materializarse en proyectos concretos. Esto implica:

  • Análisis del contexto: comprender el entorno local y sus necesidades culturales.
  • Definición de objetivos: establecer metas claras, alcanzables y alineadas con los intereses  del público. 
  • Adaptación y flexibilidad: ajustar las acciones según la evolución de las circunstancias.

2. Identidad y consistencia  

Un aspecto central en la planificación es construir una identidad sólida, tanto para las instituciones  culturales como para los proyectos específicos. Pérez Pont subraya la importancia de mantener  esa identidad, incluso frente a desafíos o presiones externas. Esto contribuye a: 

  • Crear una marca reconocible en el sector cultural. 
  • Generar confianza entre el público y los colaboradores.

3. Accesibilidad e inclusión  

La planificación estratégica debe priorizar el acceso a la cultura para todos. Un ejemplo es el  trabajo de Pérez Pont abriendo el CCCC a públicos diversos, eliminando barreras económicas y  promoviendo actividades que fomenten la participación activa. 

4.Innovación como motor  

Según Pérez Pont, “insistir y hacer diferente” es esencial en la planificación cultural. Esto implica  cuestionar modelos tradicionales y explorar nuevos formatos, como: 

  • Espacios culturales multitarea. 
  • Programas que conecten la cultura con áreas como la educación o el pensamiento crítico.

Gestión Situada  

La gestión situada se refiere a la capacidad de adaptar proyectos y acciones culturales al contexto  territorial y social en el que se desarrollan. Pérez Pont aplicó este enfoque en el CMCV,  vertebrando el territorio cultural de la Comunidad Valenciana y conectando instituciones con  comunidades locales.  Los elementos clave son: 

1. Contexto como base del proyecto  

Comprender el territorio es fundamental para desarrollar proyectos efectivos. Esto implica:

  • Estudiar las características sociales, económicas y culturales de la zona. Identificar los recursos disponibles y los agentes implicados. 
  • Fomentar la participación local para garantizar la relevancia y aceptación de los proyectos.

2. Cambiar pequeños mundos  

La gestión situada busca transformar realidades locales. Pérez Pont señala que pequeños cambios  en el entorno próximo pueden generar impactos significativos, creando una red de  transformación cultural a nivel más amplio. 

3. Interdisciplinariedad  

Integrar distintas disciplinas (artes visuales, música, literatura, pensamiento crítico) enriquece los  proyectos culturales y permite crear experiencias más completas e innovadoras. 

 

Modelos de Gobernanza en la Cultura  

La gobernanza cultural actual apuesta por estructuras transparentes, participativas y basadas en  la colaboración. Pérez Pont promueve modelos que sitúan a las personas en el centro de las  acciones culturales, garantizando que estas sean más democráticas e inclusivas. Entre las  características principales están:

1. Participación ciudadana  

El público no solo debe ser consumidor de cultura, sino también participante activo en su creación  y gestión. Esto se logra mediante: 

  • Proyectos colaborativos. 
  • Espacios de debate y decisión abiertos a las comunidades. 
  • Actividades que involucren a públicos diversos. 

2. Comunicación y visibilidad  

Una máxima de Pérez Pont es que “si haces cosas pero no se ven, es como si no las hubieras  hecho”. La comunicación efectiva es esencial para visibilizar el trabajo cultural y atraer tanto al  público como a colaboradores. Las estrategias clave incluyen: 

  • Uso de redes sociales y otras plataformas digitales.
  • Creación de campañas específicas para cada proyecto.
  • Trabajo con medios de comunicación locales y nacionales. 

3. Medición cualitativa del impacto  

Más allá de las cifras, es crucial evaluar el impacto cultural en términos cualitativos. Pérez Pont  destaca el uso de herramientas como la Fluxonomía 4D, que permite medir el valor cultural, social,  ambiental y financiero de las iniciativas. Esto garantiza un análisis más completo y útil para la toma  de decisiones. 

 

Como ejemplo práctico, la tansformación del CCCC: bajo la dirección de Pérez Pont, el CCCC se convirtió en un modelo de agitación cultural, centrado  en la experimentación y la interconexión de disciplinas. La apertura de los espacios al público  cotidiano, la gratuidad de muchas actividades y la apuesta por proyectos inclusivos marcaron una  nueva forma de gestionar la cultura, redefiniendo la relación de los públicos con el arte  contemporáneo. 

 

Como conclusión, la perspectiva de José Luis Pérez Pont ofrece un enfoque renovador para la gestión cultural,  basado en la planificación estratégica adaptada a los tiempos, la gestión situada que responde a  las necesidades locales y modelos de gobernanza que priorizan la participación ciudadana. Su  trayectoria demuestra cómo estas estrategias pueden transformar la cultura en un motor de  cambio social e inclusivo, estableciendo un referente para futuras iniciativas culturales.

Presentación dos traballos de diagnose do alumnado

Que rápido pasou o tempo! Parece que hai nada que comezou o Curso e hoxe mesmo o noso alumnado presentou os traballos de diagnose sobre os proxectos ou entidades culturais sobre as que decidiron traballar.

Polo camiño quedan unha ducia de sesións adicadas ao marco profesional da xestión cultural e á analise e planificación estratéxicas, da man de diversos docentes e titores que axudaron a que o noso alumnado puidera ampliar o seu coñecemento sobre o eido cultural e, de rebote, a súa visión crítica e construtiva sobre os proxectos escollidos. Que, por certo, son a Biblioteca Pública Ánxel Casal (Compostela), o Museo do Pobo Galego, a Fundación RIA e a Fundación Uxío Novoneyra (O Courel).

Tamén quedan atrás as primeiras semanas de traballo en equipo, que serviron para coñecerse pouco a pouco, aprender facendo e tecer rede.

As presentacións en pechakucha sirven para aprender a expoñer de maneira concreta conceptos e ideas e facilitan, na dinámica que propoñemos, a interacción co resto do grupo, que pode facer consultas e aportar ideas e suxestións. Como así foi, porque a idea desta formación é, tamén, aprender compartindo.

Tras esta sesión chegan as máis que merecidas vacación de Nadal e á volta, alá polo 10 de xaneiro, comezaremos o trimestre adicado ao deseño e xestión de proxectos culturais. Pero iso será xa o ano que vén… de momento, felices festas! ;)

Trabajar desde/con/para una entidad pública. Con Carme Casado

Por Víctor Lardiés

En música suele decirse que puedes sobre-practicar una pieza, pero que nunca podrás estar demasiado preparado. Una idea que, si bien puede conducir erróneamente a un ideal de perfeccionismo quasi patológico, intenta mostrarnos que la multiplicidad de situaciones y casuísticas que pueden darse en el directo es casi infinita. Lejos de buscar la obsesión por el control sobre el escenario, una estrategia inteligente sería abrazar la incertidumbre y lanzarse al público con frescura y decisión. Es en ese momento, al buscar una comunicación sincera y abierta, cuando la preparación y estudio previo se hacen notar o brillan por su ausencia.

De forma, podríamos decir, paralela a esta imagen, Carme Casado, responsable de Promoción Económica en CERSIA y con más de 20 años de experiencia, ofreció una clase que pivotaba sobre una idea clave: un proceso de venta cultural comienza siempre por la información.

Dicha clase resultó muy esclarecedora en este sentido, mostrando cómo para que nuestras propuestas culturales y proyectos tengan una buena recepción es necesario conocer a fondo y de forma preliminar aquella entidad con la que queremos trabajar. Esto resulta más cierto, aún si cabe, cuando hablamos de gestión de proyectos en colaboración con la Administración Pública, debido a la existencia de una gran multitud de procedimientos, organismos y herramientas con las que lidiar.

El discurso de Carme se estructuró en tres grandes bloques. Se presentó primero información relevante sobre cómo realizar dicha preparación, entre la que se incluye:

  • Identificación de objetivos de organismos públicos.
  • Estudio del modelo operacional que utilizan dichos organismos para conseguir esos objetivos.
  • Herramientas administrativas más habituales.

Posteriormente se propuso y realizó una pequeña actividad práctica en la que aplicar los conocimientos expuestos sobre nuestros propios proyectos de diagnosis de entidades. En tercer y último lugar, Carme ofreció una serie de Tips con los que afrontar nuestra aproximación, no solo a la Administración Pública, sino a la práctica profesional en general.

Identificación de objetivos de un organismo público

En el caso de entidades públicas, conocer dicha entidad significa indagar en cuáles son sus objetivos para así, tras analizarlos, conocer cuáles son sus valores. Carme propone hacer este análisis a través de 3 ejes:

  • Lo que dicen: sus competencias, sus estatutos y sus encomiendas de gestión. Es decir, toda la documentación de carácter estratégico.
  • Lo que hacen: siendo necesario para ello una revisión de las acciones ya ejecutadas con anterioridad por la entidad. Estas están normalmente disponibles a través de las webs de la propia entidad en apartados de noticias, transparencia, cuentas de años anteriores y presupuestos aprobados para planes o programas concretos.
  • Lo que van a hacer en un futuro: es decir, la información que obtenemos de declaraciones de contratos a ejecutar y proyectos plurianuales de programación pública.

Todo ello debería llevarnos a contrastar los objetivos de la entidad con los objetivos de nuestro proyecto y, consecuentemente, verificar si sus valores coinciden total o parcialmente con los nuestros. Y aquí vino una primera moraleja: una entidad con valores e intereses diferentes a los nuestros, rara vez querrá trabajar con nosotros.

Estudio del modelo de operación

Es también muy importante analizar el marco y los objetivos para los que la entidad con la que queremos trabajar fue creada, así como su forma jurídica, su ámbito competencial y su ideología política en el presente. Para determinar qué herramienta operativa encaja mejor con nuestra iniciativa y la entidad necesitamos saber qué modelo operativo sigue, lo cual podremos averiguar a través de la identificación de tres aspectos:

  • Pautas de colaboración con otros agentes sociales en la ejecución de sus actividades y competencias. Es decir, buscar entre la información relativa a convenios, colaboraciones no formales (muy habituales hoy en día), subvenciones, patrocinios, cesión de espacios… y estudiar la naturaleza jurídica y los objetivos de las entidades con las que ya se realiza una colaboración.
  • Pautas de fomento de actividad ajena. Información sobre concursos y programas de ayudas y sus bases, normalmente a través del Sistema Nacional de Publicidad de Subvenciones (BDSN).
  • Pautas de ejecución de la actividad propia. Mediante análisis del perfil contratante de la entidad, los presupuestos publicados y contratos de acciones semejantes a la nuestra.

Herramientas administrativas más habituales

Para concluir la sección explicativa, Carme expuso y ejemplificó de forma detallada las principales herramientas administrativas con las que podemos acometer un proyecto en colaboración con la Administración Pública.  Si bien no entraré a desarrollar cada una de ellas, resulta importante entender que cada una dispone de sus particularidades y que conocerlas nos ayuda a acometer efectivamente los procedimientos administrativos. Es decir, una vez conocemos la entidad con la que queremos trabajar y su forma de proceder debemos buscar la herramienta que mejor se adapte a nuestro proyecto, a nuestro presupuesto… a nuestras circunstancias, para garantizar que nuestro tiempo y trabajo no caen en saco roto y que el esfuerzo nos merece la pena.

A grandes rasgos se distinguen tres grupos de herramientas:

  • Convocatorias de ayudas, premios, concursos y subvenciones nominativas. Sujetas a competencia y que requieren de un análisis de las bases de la convocatoria.
  • Fórmulas de contratación: como concursos, procedimientos abreviados y contratos menores. También sujetas a competencia y que requieren de un análisis del pliego y solicitudes de oferta. Requieren normalmente de una invitación, es decir, que seamos invitados al proceso selectivo. También se recomienda ser asesorados durante el proceso.
  • Fórmulas especiales, que no son objeto de la Ley de contratos o que están recogidas como tales en dicha Ley. Como patrocinios, contrato por exclusividad (uso de marcas), contratos por servicios intelectuales, contrato de creación e interpretación artística y literario y de los espectáculos, docencia… Estas fórmulas NO están sujetas a competencia y, por tanto, dependen de una venta del proyecto y de la negociación previa de las condiciones.

En definitiva, la lectura y análisis de las bases de una convocatoria de ayudas, de un pliego… nos permite deducir si esta ha sido diseñada pensando en un proyecto nuevo o en uno más consolidado, si requiere de nuestra aportación presupuestaria total o parcial por adelantado, si es compatible o no con otras fuentes de financiamiento, entre otras muchas cuestiones. Es decir, todo este proceso de análisis nos permitirá saber si dicha entidad y dicha herramienta administrativa concreta se adecúan a nuestro proyecto y sus necesidades. Es necesario dicho análisis para realizar una valoración del riesgo que implica. Qué podemos ganar y con qué posibilidades y cuánto tiempo, esfuerzo y dinero nos va a costar solicitar dicha ayuda, presentarnos a un determinado concurso, etcétera.

Tips para nuestro trabajo

Tras la realización de la actividad propuesta, en la cual se identificaron y analizaron entidades y sus objetivos con las que nuestro proyecto de diagnosis podría colaborar, Carme ofreció a modo de conclusión una serie de consejos más generalistas orientados a guiar nuestra actividad profesional como agentes y gestores de la cultura.

Estos siguieron la línea discursiva que marcó la clase desde un inicio y contribuían al punto de vista, buen hacer y espíritu de trabajo que durante estos primeros meses de curso iban cristalizándose.

  • Investiga tu mercado, desde el análisis profundo de sus entidades, de las personas más relevantes del mismo, de proyectos similares al tuyo que hayan triunfado en otros territorios; enrédate, conoce y transmite conocimiento, tanto en redes como de forma presencial, cuidando tu marca personal y la marca de tu proyecto; anticípate, colabora, escucha y da forma concreta a tus proyectos, a través de un buen soporte físico y digital, estando preparado a través de un plan de acción sólido pero flexible, teniendo clara la temporalización y coste de tu proyecto; y, sobre todo, inúndate de honestidad, con quién eres y cómo trabajas, con la constancia y fidelidad a los valores que te definen y definen tu proyecto y con el respeto a tu esfuerzo, sin regalar gratuitamente tus ideas ni tu trabajo.

Los públicos de la cultura. Con Jaume Colomer

Por Marta Zlatkovic

En la clase del viernes pasado tuvimos oportunidad de conocer la experiencia y conocimientos sobre los públicos de la cultura, de especialista en análisis y gestión de públicos de la cultura Jaume Colomer. Yo creo que conocer el público de eventos que organizamos o en que participamos es una de las cosas clave en llevar un proyecto a cabo con éxito. M eha parecido interesante y útil que en la clase tuvimos la oportunidad de conocer el desarollo del público cultural históricamente.

Es curioso el valor que tenía el público considerando el momento en que se encontraba el estado dado de la cultura. El término “público” por primera vez ocurrió en el siglo XVI, y se refería a cada persona que quería asistir a las actividades culturales y era capaz de pagar el costo de asistencia cuando hacía falta. Al principio del desarollo de la cultura, el público no tenía ninguna importancia, era la parte oscura de la sala de un evento. A la gente del mundo de la cultura le costaba un poco a enterarse que sin el público la cultura no existía, y que es realmente importante conocer los necesidades del público e intentar complacerlos. Los primeros a quienes les interesaba quien forma la parte del público eran la gente que trabajaba en los museos. Empezaron a analizar quienes son los que vienen a ver los exposiciones, y quienes son los que no vienen y porqué.

Jaume Colomer na súa sesión sobre públicos culturaisEl tipo del público que buscamos depende un poco del tipo de contenido que intentamos patentar, y de qué es lo que queremos conseguir con ciertas actividades. Como ya he dicho antes en el texto, eso también depende de los necesidades de la cultura en dado momento. Por ahí surge el tema del marketing en la cultura, y si es algo que le ayuda o no. Definitivamente es algo que le trae el dinero y el apoyo económico, pero habrá que encontrar una manera buena de hacerlo y no arruinar la calidad del programa cultural. Como un ejemplo de esto hemos hablado del periodode la crisis económica en España en 2008, cuando el sector de la cultura casi se quedó sin fondos.

En el periodo que vino después había que recuperar todo y el sector de la cultura queriendo o no, tenía que girar al tipo del público que le podía apoyar económicamente. Eso no necesariamente tiene que ser malo, lo que sí es que hay que encontrar el equilibrio entre patentar el contenido rápido para ganar lo más posible lo antes posible, y hacer las cosas cualitativas. Cuando hablamos del desarollo del público cultural, hay que buscar la manera de animar el público ya existente y atraer el público nuevo. Lógicamente, el interés para la cultura ocurre ya en infancia y se origina en las experiencias personales, tanto como en las experiencias externas. Pero claro, siempre hay y algunas barreras en este proceso, lo importante es que el interés tiene que tener más fuerza que las barreras y la resistencia para que el proceso resulta con la participación en la actividad cultural.

Barreras, públicos e interés

Hay dos tipos de las barreras, objetivas y subjetivas. De las objetivas se consideran el tiempo, la situación económica, falta de información, el transporte incómodo, acompañamiento etc.. De las subjetivas se consideran prejuicios, inseguridades, ansiedad y otras barreras que nos ponemos a nosotros mismos. También, uno de los problemas de la cultura de hoy es que hay demasiadas ofertas. Con las plataformas como Netflix, Spotify, HBO etc., incluso el contenido es muy disponible y el público ya no tiene ni que moverse de casa para divertirse y ver el contenido que le interesa. De hecho, con estas plataformas ni tiene que pensar mucho en qué le apetece ver o escuchar porque la plataforma en sí pone las recomendaciones basándose en el contenido previo visto. Y si añadimos el hecho de que el pago es mensual, no hace falta que paguemos cada vez cuando queremos disfrutar algún contenido. Parece perfecto, no? Pero claro, eso es algo con que los teatros, cines, conciertos tienen que luchar, la pregunta es cómo hacerlo con éxito y como animar el público que consume este tipo de contenidos culturales también, mientras que tiene tantas cosas ya disponibles desde su propia casa y sin mucho esfuerzo.

Hay que saber la diferencia entre el público mainstream y el público no mainstream y las necesidades que tienen. En general se puede decir que el público no mainstream necesita participar en la creación de las actividades culturales, no sólo consumirlas. Mientras que el público mainstream normalmente sólo consume el contenido. Basándose en esa lógica, para el público no mainstream no es suficiente tener las plataformas previo mencionadas y ver el contenido de casa.

Es importante destacar los estados básicos de demanda que se pueden separare n los tres grupos: demanda inexistente (desinterés por la oferta); demanda latente (interés por la oferta sin participar en ella); demanda activa (interés por la oferta y participación en ella). De todas formas la palabra clave es interés, y hay que saber cómo animar que grupo de gente, lo cual es algo que depende de muchos factores.

 

Por fin, cuando tratamos de los objetivos del desarollo del público cultural, destacaría estos:

1. Que crece el número y frecuencia de los participantes

2. Que el público desarolla la capacidad de crear y disfrutar mientras participe en los eventos culturales

3. Que el público participe en los decisiones en cuanto a los proyectos.

Análisis y segmentación de los públicos culturales. La visión global de Beatriz Fontán

Por Vanesa Pelaz

El dinamismo y la puesta en práctica de los conceptos tratados en las sesiones, la participación y la postura activa del espectador son conceptos que manejamos en el día a día de las teorías culturales y que Beatriz Fontán en su sesión nos hizo vivir de forma ejemplar.

Como experta en comunicación y marketing cultural, Beatriz ha ilustrado el estado de los públicos actuales, motivándonos a comprender desde dónde parten los intereses y formas de moverse en cultura hoy en día.

El “yo, público” y los entornos BANI

Comenzamos la sesión con un ejercicio práctico en grupo donde los integrantes de la clase nos dividimos según la última actividad cultural a la que habíamos asistido para, intuitivamente, definir el tipo de público que habíamos representado en esa ocasión.

Esta dinámica promueve un conocimiento del “yo, público”, que se interioriza para dar paso a la parte central de la sesión. A continuación, volvemos al aula y comenzamos realizando un análisis del entorno en el que nos movemos.

Aquí hablamos de los entornos BANI (Fragilidad, Ansiedad, No linealidad e Incomprensibilidad). Esta teoría considera que las condiciones cambiantes de los mercados y contextos organizacionales en la actualidad afectan profundamente a las personas y los sistemas. Este entorno sugiere que los trabajadores culturales debemos estar preparados para enfrentar situaciones caóticas, inesperadas y, a menudo, incomprensibles, que son reflejo de la realidad social de la que formamos parte.

Esta introducción nos aporta una información extremadamente valiosa del contexto en el que nos encontramos para, a continuación, poder definir con mayor precisión esos públicos a los que queremos llegar con nuestras acciones y, sobre todo, la mentalidad que debemos mantener o, como lo llama Beatriz: “el sistema de pensamiento” que sería recomendable aplicar: basado en la confianza, la atención plena, la flexibilidad y la agilidad de adaptación ante entornos en continuo cambio y renovación.

Pensar fuera del círculo

Ahora que ya tenemos definido ese contexto, vamos a descubrir cómo podemos identificar esos públicos a los que queremos dirigirnos. Aquí partimos con otra actividad planteada por Beatriz donde nos levantamos de nuestros asientos y utilizamos la pizarra como espacio de trabajo compartido en el que vamos colocando unos post-it.

En la fase inicial, presentamos a través de una frase nuestro proyecto. Para ello, nos basamos en el Golden Circle (el círculo dorado) de Simon Sinek, un modelo que propone pensar y comunicar desde dentro hacia fuera del círculo. La parte central del proyecto (el por qué o para qué) debe ser aquello que proyectemos hacia el exterior, para luego continuar con el cómo y el qué. Es decir, esta frase debe partir desde la emoción y tiene que definir nuestra identidad, lo que nos diferencia del resto.

Por ejemplo, los compañeros del equipo 1, sobre la Biblioteca Pública de Santiago Ánxel Casal eligieron la frase: “Hacer volver a la vida al gran Ánxel Casal”, algo emotivo, que conecta con el público, impactante y que resume uno de los porqués del espacio.

Público por un día: ¿mal, fatal o desastroso? ¡Todo depende de ti!

Finalmente, analizamos y realizamos la segmentación de los públicos en cuatro categorías: regulares, ocasionales, potenciales y no públicos. Este último punto lo tratamos con un ejercicio práctico donde debatimos acerca de cuáles creemos que serían esos públicos dentro de nuestro proyecto y colocamos unos post-it con nuestros futuros visitantes.

Después, realizamos un ejercicio donde practicamos con un supuesto de una persona que acude a una de nuestras actividades. Pensamos en la experiencia de esa persona antes de realizar la actividad, durante y después. Fue una actividad que tuvo gran impacto ya que el antes y el después son momentos esenciales de la experiencia cultural que muchas veces quedan desatendidos. Estos aspectos son, sin embargo, determinantes en la opinión que esa persona va a tener de la experiencia, de ahí la utilidad de esta práctica al obligarnos a ponernos en los zapatos de la persona que viene la visitarnos.

Nuestro objetivo es que esa persona se quede con ganas de volver, por eso vamos a realizar un acompañamiento integral en todas las fases y, gracias a Beatriz, creemos que podemos hacerlo, ya que nos ha dado no solo las herramientas, sino que también nos ha transmitido el entusiasmo y las ganas de darle ese primer impulso a nuestro proyecto. Aunque ahora hemos cambiado las preguntas: ya no pensamos en lo que hacemos, sino en lo que nos hace diferentes, en nuestra filosofía y en el por qué hacemos lo que hacemos. Y, después, en cómo podemos contárselo a la gente. Creemos que, al final, con una buena comunicación y gestión de los recursos, llegará el punto en que al público no lo elijamos nosotros, sino que se elegirá a sí mismo, pues ya habremos generado ese engagement tan valioso para nosotros y que Beatriz nos ha transmitido de manera magistral durante esta sesión.

 

Recursos en línea (disponibles para ampliación de los contenidos):

Simon Sinek: How to start a cultural transformation

Simon Sinek: Golden Circle (sub. esp.)

Acción cultural pública, equipamentos e retos no sector. Con Fran Núñez, Emi Candal e Carlos Lorenzo

Por Mariña Lestón

Este xoves 17 de outubro saímos por primeira vez da facultade de económicas da USC, para dirixirnos ao Salón Teatro, sede do Centro Dramático Galego, onde nos esperaba unha sesión moi completa sobre a cultura no sector público e privado en Galicia.

Esta estivo dividida en dúas partes, unha primeira onde afondamos sobre a acción cultural pública e equipamentos, da man de Fran Núñez; e unha segunda onde se trataron os retos no sector público e privado galego con Carlos Lorenzo e Emi Candal.

Se comezamos polo principio, iniciamos a sesión coñecendo as infraestruturas do Salón Teatro, centro neurálxico e histórico de gran parte do teatro galego. Logo diso dirixímonos á biblioteca do mesmo edificio onde, agora si, entramos en materia dos contidos da sesión. Desta vez, o noso anfitrión foi Fran Núñez que, entre outras moitas cousas, é actor, director de escena, e director do CDG.

A súa exposición xirou á redor das funcións desta última entidade no sector cultural galego, en concreto, nas artes escénicas. De xeito xeral, as liñas de traballo desta, divídense en tres: creación, accesibilidade e difusión. Se algunha destas tres patas falla, o sistema coxea: sen creación, o teatro non se mantén vivo; se este non é accesible, logo non respecta os valores do público; e por último, pero non por iso de menor relevancia, se non existe unha labor de difusión, a actividade non chega ás destinatarias, neste caso, o público e, unha vez máis, remata por morrer.

Logo disto pasamos a afondar en cada unha das competencias da propia entidade. A primeira delas, a creación e dramaturxia; baseada en bolsas, residencias artísticas, torneos e premios, ou a adaptación de clásicos galegos e universais. Tamén se nos informou das súas infraestruturas; constando estas do propio Salón Teatro, con talleres, oficinas, espazo de exhibición… A nave, con almacéns, espazos de ensaio, talleres… E os acordos de colaboración entre o CDG e a Cidade da Cultura, a USC ou o Centro Superior de Hostelería de Galicia. No tanto á formación e a mediación, desenvólvese un amplo traballo con proxectos como o CDGLab, da man da ESADg, no que o alumnado da Escola Superior pode desenvolver diferentes actividades en torno ás propias ofertadas polo Centro. Tamén intervencións a través de coloquios, improvisacións, publicacións, colaboracións co teatro amador, ou o programa Xuventude Crea, para xóvenes talentos.

As características no tanto á programación do CDG baséanse na pluralidade de xéneros e estilos, tendo en conta ao público adulto, a infancia, e a diversidade na oferta teatral: circo, xestual, obxectos… Tamén tratamos as bases da selección do elenco para as mesmas producións, na que algúns dos puntos a ter en conta son a interxeracionalidade, a pariedade, ou ser egresado da ESADg.

O Centro Dramático existe por obra e graza do idioma, ao igual que nós, como ben diría Castelao; así que a condición sine qua non do mesmo é a utilización do galego como lingua vehicular, máis non é a única concibida dentro do sistema, xa que, ademais das accións interiores, existen moitas outras no exterior, que fan que teña un gran impacto territorial. Algúns deles son o Proxecto Nós/Nous, levado

 a cabo en galego, portugués e francés; o Proxecto Phoné, no que se traballa con linguas minorizadas e minoritarias; ou as xiras e coproducións, nas que se ten en conta a historia do noso país e, a consecuencia, os países onde moitos dos nosos antepasados e coetáneos, residiron e residen.

Por último, dentro das características do engrenaxe do CDG, está a accesibilidade. Esta é posible a través de emisións de vídeo signado durante as funcións, audiodescrición, funcións descontraídas ou o subtitulado multilingüe, entre outras ferramentas. O teatro tamén se fai accesible ao contemplar a realidade xeográfica e poboacional do noso territorio, na que gran parte do mesmo habita vilas lonxe dos movementos culturais mainstream. Isto lógrase a través de programas como o “Bus do CDG”, que achega á poboación de diferentes vilas do territorio á capital; ou descentralizando a propia cultura a través das xiras con producións e coproducións. Para información máis detallada sobre o funcionamento do Centro, deixo a seguinte das fotografías, extraída da presentación levada a cabo por Fran Núñez. Afondo deste xeito no funcionamento e as bases do Centro Dramático Galego xa que, dende o meu punto de vista, é clave coñecelas para entender como se estrutura o propio sistema teatral e, a consecuencia, gran parte da nosa industria cultural.

 

Retos da cultura en Galicia dende o sector público e o privado

A segunda parte da sesión foi levada a cabo por Emi Candal, socia da cooperativa Urdime e coordinadora da Sectorial de Cultura da asociación de cooperativas de Galicia EspazoCoop; e Carlos Lorenzo, técnico de Cultura de Carral e presidente da Asociación Galega de Profesioncias da Xestión Cultural. Foi a primeira delas a que dou inicio a esta, entrando en materia dos retos no sector privado.

Segundo o seu punto de vista, o problema principal reside na debilidade estrutural das entidades públicas, debido á precariedade do oficio e ao escaso número de profesionais con formación propia. É por iso que o obxectivo do sector debe ser buscar a profesionalidade e profesionalización deste. Así mesmo, unha oportunidade que a este se lle presenta é que cada vez é máis evidente a necesidade da cultura, como feito que garante a vida en sociedade, o que a súa vez, vela polo mesmo sector. Como resposta ao seu propio traballo, amosa as coperativas como a fórmula modelo que axuda a formalizar os proxectos culturais, cambiando o sistema dende o emprendimento colectivo.

 

Na seguinte listaxe desenvólvese como axudan as cooperativas a sacar adiante proxectos dentro das industrias culturais: 

  • Posibilidade de escoller o réxime das persoas adscritas (de forma conxunta): xeral/artistas/autónomas… 
  • Autoregulación anticipo societario, (permite á cooperativa/socias tomar decisións anticipos). 
  • Internalización de tarefas auxiliares e diversificación de tarefas económicas. Convivir, dentro da estrutura, perfís complementarios. 
  • Posibilidade de achegar recursos económicos a trarvés da asociada. Capital social a cambio dun acordo. 
  • Fondo de formación e promoción cooperativa. 
  • Medidas de fomento cooperativismo: Pago único. 

Por outra banda, Carlos Lorenzo, á vez que definíu os retos no sector público, contextualizou os inicios das profesionais da xestión cultural en Galicia, defendendo que, co paso dos anos, grazas aos servizos culturais, estas puideron mellorar a súa forma de traballo; xa que nun inicio a maior parte eran animadoras socioculturais e, a día de hoxe muitas son profesionais das industrias culturais, con formación e coñecementos especializados. Grazas tamén a isto, forman parte do sector e teñen participación dentro da mediación cultural. 

Desenvolvíu tamén os factores condicionantes do traballo das xestoras culturais, as funcións e os retos das mesmas: 

– Factores condicionantes: 

  • Creación (artes e patrimonio). 
  • Cidadanía (débese a mediación entre profesionais e cidadanía). 
  • Sectores culturais (€). 
  • Administración pública (política e burocracia).

 – Funcións: Artes escénicas, música, patrimonio, artes visuais, literatura, biblioteca, actividades, festas, letras galegas, nadal, entroido, samaín, os maios, asociacións, locais culturais…

– Retos da xestión cultural na administración pública: 

  • Recoñecemento social da cultura. 
  • Introdución das políticas culturais nas axendas políticas. 
  • Recoñecemento das singularidade da cultura para o seu encaixe na trama burocrática. 
  • Presenza da cultura no ensino. –
  • Xestión comarcal da cultura. 
  • … 

 

Por último, gustaríame finalizar cunha conclusión que extraio desta última parte da sesión: os proxectos de transformación social no sector cultural hai que sementalos gran a gran e coidalos, xa que deben prevalecer no tempo para ter o impacto desexado.